Turystyka

Wykaz zabytków – Gmina Telatyn
1. Żulice

a) Późnoklasyczny dwór otoczony parkiem, pochodzący z II połowy XVIIIw., w którym obecnie znajduje się Szkoła Podstawowa. Są to pozostałosci zespołu dworskiego rodziny Makomaskich: dworu i spichlerza. Spichlerz był murowany, dwupiętrowy na rzucie prostokąta, właściciel – Antoni Makomaski specjalizował się w hodowli koni. Po jego śmierci majątek odziedziczył syn Władysław, a potem Edmund i Maria Makomascy. W czasie I śwojny wiatowej odnowione budynki – dwór i zabudowania zostały zniszczone. Dwór spłonął. Zrujnowany przez wojnę majątek od Makomaskich kupił Wacław Halik, po nim odziedziczyły go jego dzieci: Bolesław i Wanda. Po II wojnie światowej majątek przejął PGR, a od 1959 – Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. W 1964 roku dwór wyremontowano i przeznaczono na Szkołę Podstawową.

b) Kościół Parafialny pw. Podwyższenia Krzyża św. Wzniesiony w latach 1827-8 jako kaplica grobowa rodziny Makomaskich. Przez lata świątynia doświadczała zmiennych kolei losu: najpierw jako greckokatolicka, potem prawosławna a od 1919 jako kościół rzymskokatolicki. Częściowo zniszczony w 1944r. przez UPA, Odnowiony w 1947r. Jako samodzielna światynia parafialna kościół zaczął funkcjonować w 1972 roku, kiedy to bp Piotr Kałwa erygował parafię żulicką. Budowla klasycystyczna, orientowana. Murowana z cegły, otynkowana. Nawa prostokątna, prezbiterium węższe, czworoboczne, z dwiema zakrystiami (późniejszymi) po bokach. Pod nawą krypta. Wewnątrz ściany nawy rozczłonkowane pilastrami, pomiędzy którymi we wnękach okna zamknięte łukiem półkolistym. W nawie i prezbiterium sufit na jednym poziomie. Chór muzyczny murowany, o prostym parapecie, wsparty na czterech kolumnach. Fasadę tworzy portyk, którego cztery kolumny toskańskie podtrzymują trójkątny ogzymsowany przyczółek; w głębi ściana zachodnia boniowana, z wejściem zamkniętym półkoliście i ujętym uszatą profilowaną opaską; po bokach wejścia dwie nisze na posągi ujęte opaskami z kluczami, powyżej trzy kwadratowe otwory okienne w profilowanych obramieniach. Boczne ściany nawy dzielone pilastrami, pomiędzy nimi okna w opaskach i poniżej ramowe płyciny: narożniki nawy i prezbiterium boniowane, wokół kościoła wydatny okap. We wschodniej ścianie prezbiterium okulus. W ołtarzu głównym znajduje się XIX – wieczny obraz przedstawiający scenę Ukrzyżowania z Matką Boską Bolesną, św. Janem Ewangelistą i Marią Magdaleną. Od strony wschodniej kościoła znajdują się trzy pomniki: Ks. Kard. Stefana Wyszyńskiego, Dominikanina o. Jacka Misiuty pochodzącego z Dutrowa, który został zamordowany przez NKWD w Czortkowie w 1941r. oraz św. Jana Pawła II.

c) Figura kamienna św. Jana Nepomucena na klasycystycznej kolumnie, pochodząca z XIX wieku, znajdujaca się przy wjeździe do miejscowosci od strony Łaszczowa

d) Firura kamienna NMP Niepokalanej pochodząca z XIX w., na klasycystycznej kolumnie, stoi w środku miejscowości. Głowa figury została odtrącona w 1944 r. przez UPA, odtworzona w 1972 r.

2. Posadów
a) Grodzisko pierścieniowate pochodzące najprawdopodobniej z XII – XIII w., będące jednym z punktów osadnictwa z terenu lubelszczyzny. To właśnie wtedy, już w XII w. istniał tu obronny gród z podwójnym wałem ziemnym i dwie bramy. Grodzisko powstało prawdopodobnie na zrębach wcześniejszej osady należącej do Grodów Czerwieńskich - osady, która zgodnie z przekazem historii powstała już w X wieku, kiedy to Bolesław Chrobry najeżdżał te , ziemie, by przyłączyć je do Polski. Dopiero później, któryś z jego następców uczynił Posadów obronnym grodziskiem. Gród przetrwał do XV w. a jego pozostałosci zachowały się do dzisiaj. Grodzisko leży około 1 km. od Posadowa. Obecnie, ma dobrze zachowane podwójne wały, których wysokość siega pięć metrów ziemne i dwie bramy, w centrum znajduje się kolisty majdan. Pomiędzy w wałami jest fosa o szer. 8 metrów. W sąsiednim lesie znajdują się według ludowych podań kurhany kryjące mogiły wczesnośredniowiecznych rycerzy, ale ich historia jest znacznie starsza, sięgająca początków ery nowożytnej. Historia milczy na temat jego genezy czy upadku. Jedynie legendy i przesłania ludowe podają, że przed wojną na wałach ukazywał się diabeł, który z czasem odszedł z Posadowa. Istnieje też legenda, że dawniej, kiedy nocami wypasano na grodzisku konie to spod ziemi słychać było bicie dzwonów.

b) zbiorowa Mogiła w lesie w Posadowie ku czci żołnieży poległych w walkach pod Posadowem, Rzeczycą i Żulicami pomiędzy oddziałami Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich a oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii, jakie toczyły się wiosną roku 1944.

3. Poturzyn
a) Pomnik przy Szkole Podstawowej w Poturzynie, przedstawiający stylizowaną wierzbę płaczącą, odsłonięty w 1992r., będący autorstwa pana Jana Bolesława Bulewicza z Zamościa – rzeźbiarza i konserwatora, zasłużonego działacza kultury. Autora wielu detali architektoniczno – rzeźbiarskich oraz kopii rzeźb do zamojskich kamieniczek ormiańskich oraz bram Lwowskich. Jego dzieła można odnaleźć także m.in. w Zwierzyńcu, Krakowie, Białymstoku, Niemczech i Poczdamie. Dzieło Jana bulewicza w Poturzynie stanowi świadectwo pobytu na poturzyńskiej ziemi Fryderyka Chopina w 1830r. u swojego przyjaciela Tytusa Wojciechowskiego.

b) Rzeźba autorstwa znanego w Europie mistrza Konstantego Hegla– wybitnego rzeźbiarza i pedagoga. Wywodził się on z pochodzącej z Austrii, a osiadłej w Warszawie rodziny rzeźbiarskiej – rzeźbiarzami byli jego ojciec Antoni i dziadek Józef. Student Oddziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, rzymskiej Akademii św. Łukasza i Akademii Francuskiej. Autor wielu dzieł rzeźbiarskich o zróżnicowanej tematyce m.in. Syrenki na Starym Mieście w Warszawie, neogotyckiego pomnika nagrobnego Aleksandry i Stanisława Kostki czy też dekoracji rzeźbiarskiej Teatru Wielkiego w Warszawie. W Poturzynie artysta przebywał na zaproszenie poturzyńskiego dziedzica Balickiego. Wykonana z piaskowca rzeźba, przedstawia naturalnej wielkości postać Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia. Figura smukła, lekka, ubrana w szaty nie związane z ciałem, spływające fałdami w dół stóp. Dłonie matki bozej skrzyżowane na piersiach, prawa noga lekko wysunięta depcze głowę węża. Pierwotnie lokowana na grobie córki Tytusa Wojciechowskiego – Marii, obenie u zbiegu dróg do Wikowa i Tyszowiec. W czasie I wojny światowej, stworzono wokół tej figury cmentarz wojskowy dla żołnierzy austriackich, poległych w walkach 1914 roku.

c) Rzeźba autorstwa mistrza Konstantego Hegla pochodząca z XIX w. przedstawiająca statyczną postać Chrystusa naturalnej wielkości, dojrzałej twarzy, z uniesioną do błogosławieństwa ręką i wysuniętą nogą. Szaty w niewielkim stopniu zwiazane z ciałem. Całość tworzy majestatyczny i poważny wygląd. Figura obecnie znajduje się na cmentarzu prawosławnym. d) Pomnik ku czci pomordowanych mieszkańców Poturzyna oraz okolicznych miejscowości jakich dokonali Ukraińscy nacjonaliści z pod znaku OUN – UPA w kwietniu 1944 roku.

4. Nowosiółki
a) Kościoła parafialny pw. Przemienienia Pańskiego - dawna cerkiew greckokatolicka. Pierwsza drewniana cerkiew pw. Wniebowzięcia NMP wzmiankowana jest już w dokumentach w 1732r., kolejna przypuszczalnie została wzniesiona w latach: 1744 - 75, najprawdopodobniej z fundacji Ludwiki Trębińskicj, podsędkowej lubelskiej. Obecny kościół wzniesiony został około 1800r. gruntownie wyremontowany w latach 1860 - 64, kosztem Edwarda Rastawieckiego. Po r. 1870 zamieniony na prawosławną. W 1919 r. został ponownie przejęty przez Kościół katolicki (wtedy prawdopodobnie zmieniono wezwanie kościoła na obecne). Świątynia remontowana w 1948 r. (po częściowym uszkodzeniu pożarem w czasie działań wojennych w 1944r.), 1959 r., 1961 r.; wnętrze restaurowane w latach: 1962-4. W r. 1964 dobudowano wieżę. Jest to świątynia klasycystyczna. Orientowana. Murowana z cegły, otynkowana. Dwudzielna: nawa prostokątna, czteroprzęsłowa, prezbiterium węższe, jednoprzęsłowe, zamknięte półkoliście, przy nim po bokach dwie czworoboczne zakrystie. Pod prezbiterium krypta z grobami rodziny Rastawieckich. Wewnątrz ściany nawy rozczłonkowane pilastrami przyściennymi z jońskimi pilastrami, między nimi półkoliście zamknięte wnęki, w których odcinkowo zamknięte okna. Tęcza o łuku półkolistym. Chór muzyczny wsparty na trzech półkolistych arkadach filarowych z jońskimi pilastrami i belkowaniem klasycystycznym; ponad arkadami klasycystyczna dekoracja stiukowa (m.in. gałązki i wieńce laurowe ze wstęgami). Posadzka z płyt marmurowych białych i czarnych. W ołtarzu głównym obraz Chrystusa na krzyżu z w. XVIII, odnowiony 1952 przez Mariana Strońskiego z Przemyśla oraz obrazy Przemienienia Pańskiego i Wniebowzięcia NMP.

b) Dwonnica oraz parkan pochodzące z 1800 roku. Dzwonnica murowana, ośmioboczna, zewnętrzne narożniki ujęte w przełamujce się pilastry. W czterech ścianach znajdują się tam wysokie i wąskie okna zamknięte łukiem. W dzwonnicy znajdują się dwa dzwony – jeden z początku XIX w., przeniesiony z cerkwi greckokatolickiej z Wierzbiąrza koło Sokala i drugi z 1971 roku, odlany przez przemyską firmę Felczyńskich. Parkan, która otaczał dawny przycerkiewny cmentarz pochodzi z XVIII w. W oryginale znajdowały sie w nim owalne przezrocza ( świetliki) z trzech stron, z czasem zostały zamurowane a obecnie przywrócone zostały jedynie od strony wschodniej. Od frontu parkan stanowi wysoki mur, który został podzielony z zewnątrz pilastrami i wnekami arkadowymi z bramą wejściową.

5. Telatyn
a) Pomnik ku czci poległych mieszkańców Telatyna podczas II wojny światowej

6. Kryszyn
a) Miejscowość Kryszyn słynie z zabytkowych kapliczek pochodzących z I połowy XVIII w. W okresie międzywojennym stały tam na niewielkich wzgórzach cztery – św. Jana Nepomucena, św. Tekli, św. Antoniego i jeszcze jedna, której wezwanie nie zostało zapamiętane. Do czasów obecnych przetrwały tylko dwie: drewniana św. Jana oraz murowana św. Antoniego. Uroczyste poświecenie odnowionych kapliczek odbyło sie we wrześniu 2005r.

7. Łykoszyn
a) Park dworski o charakterze karajobrazowym, założony w drugiej połowie XVIII wieku

Do użytku mieszkańców oddane zostały w 2015 roku dwie nowe świetlice – Wiejskie Centrum Turystyki i Promocji Wsi – w Łykoszynie i Telatynie o łącznej wartości ok. 1 mln zł, które służą mieszkańcom Gminy. Ogranizowane są w nich imprezy o charakterze ogólnogminnym np. Spotkanie partnerskie z Hiszpanami czy też wizyta studyjna z Ukrainy oraz imprezy prywatne. Na terenie gminy, znajduje się Centrum Rehabilitacyjno-Turystyczne Chopin & SPA w Łykoszynie. Jest to oddział lecznictwa w warunkach stacjonarnych w zakresie rehabilitacji ogólnoustrojowej oraz rehabilitacji neurologicznej, które zatrudnia wykwalifikowanych fachowców: fizjoterapeutów, pielęgniarki, psychologa, specjalistę rehabilitacji medycznej, ortopedę, neurologa i neurologopedę. Do Łykoszyna przyjeżdżają pacjenci z całej Polski. W Radkowie znajduje się Gospodarstwo agroturystyczne pani Magdaleny Sabury.